Уйғур давасидики йеңи қәдәм: «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» кеңәш палатасида мақулланди

Мухбиримиз әзиз
2020-05-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка парламент бинасиниң алдида йиғиндин чиққанлар. 2020-Йили 12-март, вашингтон.
Америка парламент бинасиниң алдида йиғиндин чиққанлар. 2020-Йили 12-март, вашингтон.
AP

Америка кеңәш палатаси 14-май күни бирдәк қарар елип «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси-2020» ни мақуллиғандин кейин муһаҗирәттики уйғур давасида дәсләпки қәдәмдә үмидлик бир нәтиҗә барлиққа кәлди. Шуниңдәк уйғурлар дуч келиватқан зулумларни хәлқарада бир қудрәтлик һөкүмәтниң рәсмий етирап қилип, буниңға қарши рәсмий қанун чиқириш басқучиға өткәнликидин бешарәт берилди. Чүнки бу қанун лайиһәси рәсмий қанунға айланса у һалда уйғурларни бастурушқа иштирак қилған хитай әмәлдарлири тунҗи болуп рәсмий бир шәкилдә америка қошма штатлириниң җазалаш тизимлики бойичә җазаға учрайтти.

Бу қетим авазға қоюлған қанун лайиһиси илгирики икки парчә қанун лайиһисини бирләштүрүш вә қисмән җайлирини кеңәйтиш асасида тәйярланған болуп, униң уйғурлар дияридики зулум чекигә йетиватқанда мақуллиниши муһаҗирәттики уйғурларни бәкму хурсән қилди. Болупму йиллардин буян уйғурлар дияридики зулум вә бастурушни ташқи дуняға аңлитиш, бу саһәдә хәлқарани чүшәнчигә игә қилип, уйғурларға қарита бирликкә кәлгән һесдашлиқ вә ортақ қоллашни көпләп қолға кәлтүрүш үчүн һармай-талмай өз бурчини ада қилип келиватқан паалийәтчиләрниң азрақ болсиму һардуқини чиқарди. Әнә шу хил паалийәтчиләрниң бири дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди болуп, өзиниң бу хәвәрни аңлиғанда қанчилик сөйүнгәнликини қизғинлиқ билән сөзләп өтти. Долқун әйсаниң билдүрүшичә, бу қетимқи қанун лайиһисиниң дәсләпки қәдәмдә кеңәш палатасида мақуллинишида милйонлиған уйғурниң лагерларға мәһкум болушидәк 21-әсирдики әң зор «инсанийәткә қарши җинайәт қилмиши» муһим рол ойниған. Шуниң билән биргә уйғурлардики «һәркәттә бәрикәт» дегән атилар сөзиниң һәқлиқини һәмдә муһаҗирәттики һаятта сүкүттин көрә мәйданға чүшүшниң әвзәл болидиғанлиқини толуқ намаян қилған.

Долқун әйса әпәнди бу мунасивәт билән зияритимизни қобул қилғанда гәрчә бу қанун лайиһәсиниң кейинки қәдәмлиридә йәнә бәзи мусапини бесип өтүшниң лазимлиқи мәлум болсиму, буниң уйғурлар үчүн һәқиқәтән хушаллинишқа әрзийдиған бир һадисә икәнликини, чүнки буниң ялғуз уйғурлар үчүнла әмәс, хитай һөкүмити үчүнму бир зор вәқә болидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Вашингтон шәһиридики уйғур адвокат, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши идарә һәйитиниң рәиси нури түркәл йиллардин буян мәзкур қанун лайиһәсиниң музакирә басқучидин рәсмий мақуллинишиғичә болған җәрянда көп қетимлап ғәрб дунясидики һөкүмәт дарлири вә кишилик һоқуқ саһәсдики кишиләргә уйғур диярида болуватқан зулумлардин системилиқ мәлумат берип келиватқан кишиләрниң бири. У бу қетимлиқ қанун лайиһәсиниң кеңәш палатасида мақуллуқтин өткән нусхисини көрүп чиққандин кейин униңда бәзи муһим йеңилиқларниң барлиқиға диққәт қилған. У сөһбәттә бу тоғрилиқ алаһидә тохтилип өтти.

Әмма нури түркәлниң билдүрүшичә, мәзкур қанун лайиһисиниң кеңәш палатасида мақуллиниши һәммә ишниң түгигәнлики әмәс икән. Бу лайиһиниң рәсмий түрдә бир қанун болуп мақуллиниши үчүн йәнә бесип өтүшкә тегишлик бәзи қәдәмләр болуп, миңлиған уйғурларға охшаш уму бу қәдәмләрниң оңушлуқ болуп кетишини арзу қилиду. (Аваз 2)

«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң америка дөләт мәҗлисигә сунулуши һәмдә авазға қоюлушиғичә болған узун мусапидә вашингтон шәһиридики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати муһим рол ойниди. Болупму уйғур дияридики зор көләмлик тутқун вә бастуруш қилмишини һөҗҗәтләштүрүп, мунасивәтлик һөкүмәтләргә сунуш, бу мәсилиниң ялғуз уйғурлар үчүнла әмәс, бәлки пүткүл инсанийәт дуняси үчүн ортақ бир паҗиә болуватқанлиқини пакитлиқ материяллар арқилиқ дуняға аңлитишта аз болмиған хизмәтләрни ишлиди. Бу қетим мақуллуқтин өткән қанун лайиһәсигә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң намиға охшишип кетидиған намниң қоюлушиму сәвәбсиз әмәс иди. Мәзкур тәшкилатниң мудири өмәр қанат бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда муһаҗирәттики уйғурларниң мушу җәһәттики хизмәтләргә мумкин болса техиму көп һәмдәмдә болушиниң муһимлиқини тәкитләп өтти.

Бу қетимқи қанун лайиһәси кеңәш палатасида мақулланғандин кейин, һәрқайси ахбарат васитилири бәс-бәстә хәвәр қилди. Мәзкур қанун лайиһәсини ишләп чиққучи шәхсләрдин палата әзаси марко рубйо вә униң мәсләкдашлири бу дәсләпки ғәлибини тәбриклиди. Долқун әйса бу мәсилә тоғрилиқ гәп болғанда бу қетимқи мақуллуқтин өтүшниң аддийла бир қәдәм әмәсликини, буниң бундин кейинки уйғур даваси үчүн көп қирлиқ мәниләрдин бешарәт беридиғанлиқини билдүрди.

Адвокат нури түркәлму бу җәһәттә долқун әйсаға охшаш пикирдә. Униң қаришичә, бу қанун лайиһәси мәйли истратегийә яки ташқи сиясәт саһәсидә болушидин қәтийнәзәр уйғур давасиниң техиму зорийиши үчүн бир иҗабий қәдәм болуп қалидикән.

Бу қетимқи қанун лайиһәсиниң мақуллиниши йәнә бир яқтин алғанда ғәрб дунясидики ахбарат саһәсидә уйғурларниң милләт намини тоғра аташ үчүн униң Uyghur  дәп йезилиши лазимлиқиниму намаян қилди. Гәрчә буниңдин кейинки вәзипиләр үчүн «йүк еғир, мәнзил узақ» болсиму йолниң маңғансери ечилидиғанлиқи вә кеңийип баридиғанлиқиға ишинидиған кишиләрниң барғансери көпийиватқанлиқи мәлум болмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт