Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (3)

Muxbirimiz qutlan
2019-10-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Sowét Uyghur ziyaliyliri. 1930-1940-Yillar.
Sowét Uyghur ziyaliyliri. 1930-1940-Yillar.
RFA/Qutlan

Üchinchi qisim qizil réjimdin qéchish: moskwa-ghaljat-ghulja arisida

Abdurehim eysa pütkül rusiyede, jümlidin ottura asiya rayonida ghayet zor siyasiy we ijtima'iy özgirishler yüz bériwatqan pewqul'adde bir dewrde almuta oblastigha qarashliq ghaljat yézisida dunyagha kelgen idi. 1880-Yillarda char rusiye armiyesi ili sultanliqini munqerz qilghandin kéyin, abdurehim eysaning bowisi eysa'axun minglighan taranchilar bilen birlikte mejburiy halda rusiye tewesige köchürülidu. Eysa'axun a'ilisi shu qétimliq köch-köchte ghaljatqa orunliship, bu yurtning berpa bolushi we güllinishige hesse qoshidu.

Abdurehim eysaning hazir tashkentte hayat yashawatqan eng kichik inisi merup eysaning bayan qilishiche, bolshéwikler inqilabigha qeder eysa'axun a'ilisi shu zamandiki dangliq baylardin welibay yoldashop a'ilisi bilen bille ili deryasi boyidiki Uyghur yurtlirining iqtisadiy we ijtima'iy hayatida muhim rollarni oynaydu. Halbuki, 1917-yilidiki bolshéwikler inqilabidin kéyin bu a'ile rus kommunistlirining zerbe bérish nishanigha aylinip, yene öz yurti bolghan ghulja tewesige qéchip kélishke mejbur bolidu.

Merup eysa akisi abdurehim eysaning ibrahim'axun a'ilisidiki 10 balining ikkinchi perzenti ikenlikini, uning 1910-yili ghaljatta tughulghanliqini tekitleydu.

Abdurehim eysa bashlan'ghuch sawatini ghaljat yézisidiki yérim diniy, yérim penniy mektepte alidu. Andin yarkent shehirige bérip, "Sopi zerwat" namidiki ottura mektepte oquydu. Abdurehim eysa yarkenttiki "Sopi zerwat" ottura mektepide oquwatqan yillar rusiyede bolshéwikler hakimiyet üstige chiqip, kommunizm sistémisini pütkül rusiyege, shu jümlidin ottura asiyagha jiddiy tiklewatqan dewrler idi.

Shu yillarda abdulla rozibaqiyéf qatarliq serxillerning teshebbusi, dadisi ibrahim'axunning qollap-quwwetlishi bilen yarkenttiki "Sopi zerwat" ottura mektipini ela netije bilen tamamlighan abdurehim eysa 1926-yili 16 yéshida moskwagha oqushqa ewetilidu. Bu qétim abdurehim eysa bilen bille moskwagha oqushqa ewetilgen Uyghur oqughuchilar ichide xrushéf dewride qazaqistan kompartiyesining birinchi sékrétarliqigha teyinlen'gen isma'il yüsüpofmu bar idi.

Abdurehim eysa moskwa yéza-igilik institutida oquwatqan yillarda ghaljattiki dadisining sinipiy terkibi "Bay-poméshchik" dep ayrilidu hemde bolshéwikler hakimiyitining zerbe bérish nishanigha aylinidu. Bu ish moskwadiki abdurehim eysaning oqush hayatighimu qara saye tashlaydu. U moskwa yéza-igilik institutining ikkinchi oqush yiligha chiqqinida, yeni 1927-yili "Bay déhqanning balisi" dégen qalpaq bilen mekteptin heydilidu. Amalsiz qalghan abdurehim eysa moskwadin yurti ghaljatqa qaytip kélidu-de, uzun ötmeyla chégradin qéchip ötüp, ghuljigha kélidu.

1920-Yillarning axirlirigha barghanda barghanséri esheddiylishiwatqan rus bolshéwiklirining siyasiy bésimi we mejburiy kolléktiplashturush shamili tüpeyli minglighan kishiler yurt-makanlirini tashlap, terep-terepke qachidu. Uning üstige abdurehim eysaning dadisi ibrahim'axun'gha "Bay poméshchik", "Xelq düshmini" dégen qalpaqlar kiydürülüp, qamaqqa élinidu. Mushundaq ehwalda ghaljatta dawamliq yashashning mumkinchiliki qalmaydu. Öz waqtida ibrahim'axunning yaxshiliqini köp körgen kishiler uni bolshéwikler türmisidin qachurup chégradin ötküzüwétidu. Shundaq qilip, 1928-yilidin 1930-yilighiche bolghan jeryanda ularning a'ilisidikiler türlük yollar bilen sowét chégrasidin qéchip ötüp, ilining yuqiri jaghistay yézisidiki ata-bowilirining makanigha kélip olturaqlishidu.

Merup eysa akisi abdurehim eysaning 1928-yili ghuljining yuqiri jaghistay yézisidiki tughqanlirining öyige kélip orunlashqanliqini, deslepte déhqanchiliq bilen shughullan'ghanliqini, kéyinche yéngiche penniy mektep échip jaghistayda aqartish ishliri bilen shughullan'ghanliqini ilgiri süridu.

Bu mezgillerde yettesudiki meshhur Uyghur ziyaliysi nezerghoja abdusemet oghli sowét réjimidin qéchip jaghistaygha kélip orunlishidu. Abdurehim eysa ustazi nezerxoja abdusemet oghli bilen birliship, jaghistayda hazirqi zaman penniy ma'aripining tughulushida muhim rollarni oynaydu. Kéyinche u ghulja shehirige teklip qilinip, ghuljidiki "Ümid" mektipining mudiri bolup ishleydu.

Merup eysa akisi abdurehim 1934-yili eysa ghulja shehirige yötkilip barghanliqini, ghuljidiki "Ümid" mektipide mudir bolup ishlesh jeryanida mektepning derslik programmisini islah qilish, emeliy hüner-sen'et kesiplirini tesis qilish ishlirida körünerlik yéngiliq yaratqanliqini we awamning hörmitige sazawer bolghanliqini tekitlep ötidu.

(Dawami bar)

Toluq bet