Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (7)

Muxbirimiz qutlan
2019-11-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Exmetjan qasimi (aldinqi ret otturida), abdurehim eysa (aldinqi ret soldin ikkinchi kishi), tiyip haji sabitof (aldinqi ret ongdin üchinchi kishi) qatarliqlar "Ittipaq" merkiziy komitétining diniy-ammiwiy ishlar boyiche échilghan yighinida wekiller bilen chüshken xatire süret. 1948-Yil qish, ghulja.
Exmetjan qasimi (aldinqi ret otturida), abdurehim eysa (aldinqi ret soldin ikkinchi kishi), tiyip haji sabitof (aldinqi ret ongdin üchinchi kishi) qatarliqlar "Ittipaq" merkiziy komitétining diniy-ammiwiy ishlar boyiche échilghan yighinida wekiller bilen chüshken xatire süret. 1948-Yil qish, ghulja.
RFA/Qutlan

Yettinchi qisim: exmetjan qasimi bilen birlikte küresh qilghan yillar

1946-Yili 6-ayda ili wekilliri bilen gomindang merkiziy hökümitining alahide hoquqluq wekili jang jijung otturisidiki 8 aygha sozulghan söhbet axirliship, ikki terep "On bir maddiliq bitim" gha imza qoyidu. Buning netijiside shinjang ölkilik birleshme hökümet qurulup, exmetjan qasimi ölkining birinchi mu'awin re'isi bolidu. 1946-Yili 6-ayning axiri échilghan birleshme hökümetning tunji qétimliq yighinida exmetjan qasimi mu'awin re'islik salahiyiti bilen gomindang türmidiki siyasiy mehbuslarni, jümlidin "Bahar" teshkilatining abdurehim eysa bashliq ezalirini derhal qoyup bérishni telep qilidu. Halbuki, gomindang herbiy terep "Bahar" teshkilatining bashqa ezalirini qoyup bergen bolsimu, emma abdurehim eysani qoyup bérishte ili terepke shert qoyidu. Yeni abdurehim eysani shixo urushida milliy armiyege esirge chüshken gomindang générali li gu'angching bilen almashturushni telep qilidu.

1946-Yili yazda abdurehim eysa ikkinchi qétim türmidin chiqqandin kéyin, ölkilik birleshme hökümet terkibide ürümchide wezipe ötewatqan ili terep wekilliri-exmetjan qasimi, rehimjan sabirhaji qatarliqlar bilen bille siyasiy sehnidiki küreshni dawamlashturidu.

Abdurehim eysaning bu mezgillerdiki pa'aliyiti heqqide hazir tashkentte yashawatqan inisi merup eysa mundaq dep yazidu: "Akam abdurehim eysa türmidin chiqqandin kéyin mu'awin re'is exmetjan qasimining orunlashturushi bilen ürümchide xizmet qilidu. 'bitim' din kéyin birleshme hökümetning programmisi boyiche herqaysi wilayet we nahiyelerde démokratik saylam ötküzüp, xelq özi tallighan waliy we hakimlarni saylap chiqish ishi küntertipke qoyulidu. Buning bilen muhemmet'imin bughra xoten wilayitige, seypidin ezizi qeshqer wilayitige, abdurehim eysa aqsu wilayitige saylamgha nazaretchilik qilishqa ewetilidu. Abdurehim eysani aqsu wilayitining saylam ishlirigha nazaretchilik qilishqa ewetish ishini exmetjan qasimi shexsen özi ölkilik hökümet yighinida otturigha qoyup, testiqlatqan idi. Akam mexsus ömek bashlap aqsu wilayitige baridu. Halbuki, aqsu wilayiti gomindang armiyesining jenubiy Uyghuristandiki eng muhim baziliridin biri idi. Uning üstige milliy armiye 1945-yili muzdawan arqiliq aqsugha chüshüp, bay nahiyesi bilen aqsu kona shehirini ishghal qilghan bolghachqa, aqsudiki gomindang armiyesi ili terepke nisbeten pewqul'adde sezgür idi. Mana mushundaq shara'itta exmetjan qasimining mexsus orunlashturushi bilen aqsugha barghan abdurehim eysa bashchiliqidiki ömek saylam ishlirida gomindang eskerlirining qattiq tosqunluqigha uchraydu. Aqsudiki gomindang herbiy da'iriliri saylam ishigha qoralliq mudaxile qilip, yerlik xelqning özi ishen'gen kishilerni wilayetke waliy hemde nahiyelerge hakim qilip saylishigha tosqunluq qilidu. Aqsudiki saylamda gomindang herbiy terepning tosqunluqi bilen saylam ishliri ongushluq bolmighan, xelq özi ishen'gen namzatlarni sayliyalmighan bolsimu, emma abdurehim eysa bashchiliqidiki ömek aqsudiki gomindang herbiy-memuriy da'iriliri bilen keskin élishidu. Aqsu sepiridin kéyin akam abdurehim eysaning 'on bir bitim' gha we ölkilik birleshme hökümetke bolghan ishenchi suslaydu. Uningda musteqilliqtin bashqa yolning aqmaydighanliqidin ibaret bir idiye barghanséri küchiyidu."

1946-Yili yazda mu'awin re'is exmetjan qasimining ölkilik hökümet yighinida alahide tewsiye qilishi bilen abdurehim eysa shinjang institutining oqutush ishlirigha mes'ul mu'awin mudirliqigha teyinlinidu. Shundin kéyin abdurehim eysa shinjang institutini baza qilip aliy ma'arip saheside gomindangchilar bilen intayin keskin idé'ologiyelik küresh élip baridu. Merup éysaning tekitlishiche, abdurehim eysa bu mezgillerde ölkilik birleshme hökümetning ezasi, qoshumche temirat nazaritining naziri bolup wezipe ötewatqan ataqliq inqilabchi we tarixchi muhemmet'imin bughra bilen yéqin munasiwette bolidu. U muhemmet'imin bughrani shinjang institutining pexriy proféssorluqigha teklip qilidu hemde oqughuchilargha Uyghur tarixidin léksiye bérishke orunlashturidu.

Gerche mes'ut sabiri, muhemmed'imin bughra we eysa yüsüp aliptékin wekillikidiki "Üch ependi" ler guruhi bilen exmetjan qasimi wekillikidiki ili inqilabchiliri otturisida siyasiy idé'ologiye we mepkure mesiliside jiddiy ixtilaplar mewjut bolsimu, emma abdurehim eysa ikki terep otturisidiki munasiwetni tengshesh üchün muhemmet'imin bughra bilen yéqin munasiwet ornitidu. U muhemmed'imin bughraning 1930-yillardiki milliy inqilabta oynighan roli, tarix we siyaset ilmidiki chongqur bilimi hemde kishilik pezilitige chin dilidin hörmet qilidu.

1947-Yili kirishi bilen gomindang hökümiti bilen ili terep otturisidiki ixtilap chékige yétip, ölkilik birleshme hökümet palech haletke chüshüp qalidu. Shu yili 7-we 8-aylarda ölkilik birleshme hökümette wezipe ötewatqan ili terep wekilliri arqa-arqidin ürümchidin ayrilip ghuljigha kétidu. Exmetjan qasimining orunlashturushi bilen abdurehim eysamu shinjang institutidiki wezipisini tashlap ghuljigha qaytip kélidu.

Bu heqte merup eysa munularni bayan qilidu: "Akam abdurehim eysa ghuljigha qaytip barghandin kéyin ili waliy mehkimisining bash katipliqigha teyinlinidu. Yeni waliy hakimbeg xojaning qéshida turup, ili waliy mehkimisining kündilik memuriy ishlirigha yardemlishidu. 1948-Yili 8-ayning 1-küni ghuljida exmetjan qasimi bashchiliqida 'ittipaq' teshkilati, yeni 'shinjangda tinchliq we démokratiyeni himaye qilish ittipaqi' qurulghanda abdurehim eysa 'ittipaq' merkiziy komitétining bash katipi, memuriyet bölümining bashliqi we 'ittipaq' merkiziy komitétining hey'et ezasi bolup saylinidu. U shu yillarda 'ittipaq' merkiziy komitétining re'isi exmetjan qasimining xizmitige biwasite yardemlishidu."

Merup eysa eslimiside akisi abdurehim eysaning shu yillarda exmetjan qasimi bilen bilen bolghan alahide yéqin munasiwitini köp qétim tekitlep ötidu. Uning ilgiri sürüshiche, abdurehim eysa bilen exmetjan qasimi otturisida intayin semimiy dostluq mewjut iken. Shundaq bolushigha qarimay akisi abdurehim eysa bezi mesililerde, bolupmu milliy menpe'et we wetenning kélechikige munasiwetlik zor mesililerde keskinlik bilen otturigha chiqip, exmetjan qasimigha bezi zörür pikir-tekliplerni bérishtin bash tartmighan iken. Merup eysaning eskertishiche, exmetjan qasimi 1947-yili etiyazda jang jijung bilen birlikte qeshqerge barghandin kéyin Uyghur xelqining milliy musteqilliq iradisi bilen hör yashashqa bolghan arzusini chongqur derijide hés qilghan. Shundaqla uning idiyesidimu keskin burulush bolghan iken.

Abdurehim eysa 1947-yili yazda ili terep wekilliri bilen birlikte ghuljigha ketkendin kéyin, u exmetjan qasimi bilen birlikte azad rayonda siyasiy küreshni dawam qilduridu. Merup eysa eslimiside bu yillarni akisi abdurehim eysaning hayatidiki "Eng qizghin, ümid we ishenchke tolghan, öz xelqining qelbini eng chongqur derijide chüshen'gen, küresh we xizmetke özini béghishlighan yillar idi," dep yazidu. Abdurehim eysa özining xizmettiki mes'uliyetchanliqi, weten we milletning menpe'etige bolghan sadaqiti shundaqla bu jehette körsetken alahide xizmetliri üchün exmetjan qasimining tewsiyesi bilen birinchi derijilik altun médal bilen mukapatlinidu.

(Dawami bar)

Toluq bet