Ghulamidin paxtaning hayati (4): qeshqerdiki axirqi künler we hijret sepiri

Muxbirimiz qutlan
2017-05-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Ghulamidin paxta ependi nyu-yorktiki shexsiy turalghusida radiyomiz ziyaritini qobul qilmaqta. 2017-Yili 9-aprél.
Ghulamidin paxta ependi nyu-yorktiki shexsiy turalghusida radiyomiz ziyaritini qobul qilmaqta. 2017-Yili 9-aprél.
RFA/Qutlan

Ghulamidin paxta ependi özining qeshqerde ötküzgen baliliq we ösmürlük yillirini esliginide Uyghur diyarining 1940-yillardiki dawalghup turghan tarixiy weziyitini bir-birlep köz aldigha keltüridu.

U özining qeshqerdiki ashu qisqighina hayatida jallat shéng shiseyning sowét hamiyliqida yürgüzgen mustebit hökümranliqini, arqidin gomindang hökümranliqi we "11 Bitim" din kéyinki birleshme hökümet dewrini shundaqla 1949-yilining kech küz mezgilide Uyghur diyarigha basturup kirgen xitay azadliq armiyesining wehimisini béshidin ötküzgenlikini eslime qilidu.

Ghulamidin ependi 1947-yili dadisi exmet paxtaning türkiyede hayat ikenlik xewirini alghandin kéyin kéyin, dadisi bilen yüz körüshüp türkiyede oqush üchün gomindang hökümitidin pasport telep qilidu. Halbuki, chirip alliqachan uli tewrep qalghan gomindang da'iriliri uning bu telipini ret qilip, pasport bérishni yillarche keynige sozidu.

U ming bir musheqqetler bilen gomindang da'iriliridin pasport alghan we chet'elge méngish teyyarliqini qiliwatqan waqitta tarix alliqachan 1949-yilining küz mezgilige kélip qalidu. Qeshqerdiki ashu eng axirqi sanaqliq künlerde yash ghulamidin héytgah jamesining aldigha chaplan'ghan bir chong uqturushni köridu.

Héytgah jamesi aldigha chaplan'ghan bu uqturush xitay kompartiyesining Uyghur diyarini "Tinchliq bilen azad qilghanliqi" we xitay azadliq armiyesining bir-ikki hepte ichide qeshqerge yétip kélidighanliqi heqqidiki muraji'etname idi.

Ghulamidin ependi eyni waqitta bu uqturushni oqughan qeshqer xelqining wehimilik sükütke chömgenlikini, pütün jama'etning qorqunch we sarasim ichide qalghanliqini eslime qilidu.

U yene 1949-yilining kech küz ayliridiki qeshqerning xuddi uwisi chuwulghan heridek adettin tashqiri jiddiychilik ichide qalghanliqini, hindistan chégrasidin bashqa barliq chégra éghizlirining taqalghanliqini, sarasim ichide qalghan kishilerning chet'elge qéchishqa teyyarlan'ghanliqini tilgha alidu.

Ghulamidin ependi shu mezgillerde yene muhemmet'imin bughra we eysa yüsüp aliptékin bashchiliqidiki bir türküm Uyghur serxilliriningmu qeshqerge yétip kélip, chet'elge hijret qilishqa teyyarlan'ghanliqini alahide tekitleydu.

Ghulamidin ependi 1949-yilining kechküz ayliridin taki qara qishqiche bolghan ariliqtiki musheqqetlerge tolghan himalaya sepiri heqqide mundaq eslime qilidu: "Biz 29 kün tagh atlap, qar kéchip axiri hindistanning keshmir dégen rayonigha yétip kelduq. Bu jeryanda 400 din artuq seperdashlirimiz, soghuq, achliq we taghdiki tütektin zeherlinish bilen ölüp ketti. Ularning jesetliri tagh-dawanlarda qep qaldi. Kéyinche türlük yollar bilen keshmirge yétip barghan, tibet yoli arqiliq xitay azadliq armiyesi bilen soqushup axiri chégra atlighan qazaq qérindashlarni qoshup hésablighanda keshmirdiki sherqiy türkistanliq muhajirlarning omumiy sani 11 ming besh yüz kishige yetkenliki melum boldi."

Toluq bet