Уйғурлар растинила китаб оқумамду?

Йеқинда мәлум бир тор бәттики: «уйғурлар немә үчүн китаб оқумайду?» сәрләвһилик бир язмиға көзүм чүшүп қалди вә наһайити җиддий қиливатқан ишимни ташлап, бу язмини оқушқа берилип кәттим. язмида баян қилинишичә, уйғурлар китаб оқумайдиған, китаб оқушниму халимайдиған, һәтта китабтин нәпрәтлинидиған, қалақ, надан милләт болуп, китаб оқумайдиған бир милләттә йеңи бир идийә, аң, һаят пәлсәписи шәкилләндүрүшниң мумкин әмәслики оттуриға қоюлупту. Униңдин сирт, уйғурларниң немә үчүн китаб оқумайдиғанлиқиниң сәвәби һәққидә көп издинип, мулаһизиләр йүргүзгәнлики вә наһайәт мундақ үч түрлүк сәвәбни тепип чиққанлиқини ейтипту:
Аптори һилал (батур тәйярлиди)
2012-06-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур илидики дуня китаб оқуш күнини хатириләп елип берилған паалийәттин бир көрүнүш
Уйғур илидики дуня китаб оқуш күнини хатириләп елип берилған паалийәттин бир көрүнүш
Public Domain


1. Бәзи уйғурлар өзиниң «улуғлуқи» сәвәбидин өзидин төвән «чүпрәндиләр» язған китабни оқуп йүрмәйдикән һәм өзлирини китаб оқушқа моһтаҗ дәп қаримайдикән. Һәтта пешқәдәм алим - өлималар өзи билидиған илимни башқиларниңму билип қелиши түпәйлидин, қолтуқидики зәллисидин айрилип қелишидин әнсирәп, пайдилиқ әсәрләрниң тәрҗимә қилинишиға өлгүдәк қарши турғанмиш.

2. Йәнә бәзи уйғурлар болса, пулиниң көплүки, байлиқиниң һәдди - һесабсиз икәнлики үчүн, китаб оқуп аварә болуп йүрмәйдикән.

3. Үчинчи түрлүк уйғурлар саватсиз, надан, қалақ кишиләр болуп, улар китабниң немиликиниму билмәйдикән, шуңа улардин ағринип йүрүшниң һаҗити йоқ икән.

язминиң ахирида, аптор өзиниң китабхумар бири икәнлики, қолиға чиққан һәрқандақ китабни оқумай қоймайдиғанлиқи, һәтта өзи чүшәнмәйдиған тилларда болсиму, кәлгүси әвладлириниң пайдилинип қелиши үчүн муһим дәп қаралған китабларни чоқум йиғип, сақлап қойидиғанлиқини пәш қилип өтүпту.

Бу язмини оқуп болғандин кейин, анчә көп ойлишип олтурмайла, апторға бир нәччә җүмлә билән болсиму җаваб берип қоюшни мувапиқ таптим.

Алди билән, бир милләтниң характери, сөз - һәрикити, бир нәрсигә тутқан позитсийиси һәққидә һөкүм чиқириш үчүн наһайити көп китаб - материял көрүшимиз, бу һәқтики тәтқиқат темилирини ахтуруп көрүшимиз, статистикилиқ мәлуматлардин пайдилинишимиз, милләтниң тарихи, мәдәнийити, өрп - адити, һазирқи сияһи, иқтисади, иҗтимаий вәзийити дегәнләрниң һәммисини чиқиш қилған һалда әтраплиқ пикир йүргүзүшимиз лазим. Ундақ қилмай, мән уян ойлап, буян ойлап мунчә түрлүк хуласигә кәлдим дәп, асассиз гәпни йезип олтурсақ, сиздәк китабни қәдирләйдиған, китаб оқушни һаятиниң муһим тәркиби қисми дәп қарайдиған бир уйғурға таза мунасип кәлмәйду. Әгәр уйғурлар растинила китаб оқумайдиған милләт болса, бу мәсилигә җаваб тепиш үчүн йирақ өтмүшкә нәзәр ташлашниң һаҗити йоқ, пәқәт йеқинқи бир нәччә он йиллиқ әмәлий әһвални бир қур көзитип чиқсақла, уйғурларниң зади немә үчүн китаб оқушқа хир икәнликиниң сәвәби мана мән дәпла оттуриға чиқиду.

Келәйли, сиз тилға алған аталмиш «улуғ»лиримизға! бир милләтниң улуғлири кимләр? әдәбий тилимиздики улуғлар кимләрни көрситәтти, биз һазир кимләрни улуғлиримиз дәп билимиз? сизниң язмиңизға қариғанда, бизниң һазирқи улуғлиримиз башлиқлар, мәнсәпдарлар, һоқуқдарлар, җуңго коммунистик партийисиниң «адил» сияситигә тайинип, «сотсиялизмниң дағдам йолида дадил қәдәмләр билән юқири өрләватқанлар»... Шундақму, әмәсму? әгәр растинила шундақ болса, булардин ағринип олтурушниң немә һаҗити? чүнки уларни ким улуғ қилип қойди? уларға мәнсәпни, орунни, мәртивини ким тартуқ қилди? уйғур хәлқиму? яқ! уйғур хәлқиниң һазирқи вәзийәттә өзи яхши көридиған бир адәмни улуғлуқ дәриҗисигә елип чиққудәк күчи, һәққи - һоқуқи йоқ. Әгәр уйғур хәлқиниң райиға қоюп беридиған болса, бу улуғларниң һәммисини аллибурун сүпүрүп, кона саманлиққа дөвиләп қойған болатти. Бундақ қара қорсақ, чала сават мәнсәпдарларниң пәқәт шу мәнсәпни уларға ата қилғанлар үчүнла пайдилиқ икәнликини һәммимиз ениқ билимиз. Шуңа ундақларниң китаб оқумаслиқи ениқ. Әмма бир нәрсини унтумаслиқ лазимки, бундақларниң сани уйғурларниң қанчә пирсәнтини игиләйду? һазирқи мәмурий органларда бундақ улуғ уйғурлардин қанчилики бар? кичиккинә бир ишқа пичиқи өтидиған каттиваштин қанчини тапқили болар? буларни ойлишип бақтиңизму?...

Әмди сиз дегәндәк диний китаб - материялларниң тәрҗимә қилинишиға өлгүдәк қарши чиққан аталмиш өлима, диний затларға кәлсәк, сиз бундақ алий мәлуматлиқ учурни кимдин алдиңиз? тарихимизға қайсибир диний зат, мөтивәр алим диний китабниң уйғур тилиға тәрҗимә қилинишиға қарши чиқипту?... Бундақ катта һөкүмлүк бир җүмлини тәптартмай йезипсиз - ю, шундақ қилған диний заттин бирни мисал қилип көрситип қоймапсиз. Демәкки, бу сөзниңму қилчә асаси йоқ. Тарихимизға қарайдиған болсақ, уйғурлар таки будда, шаман динлиридин тартип, исламийәт билән шәрәпләнгәндин кейинму өзи етиқад қилған динниң китаб - дәстурлирини тәрҗимә - тәпсир қилишта наһайити чоң күч чиқирип кәлди вә нурғунлиған катта әсәрләрни оттуриға чиқарди. Бу әсәрләрниң бәзилири бизгичә йетип кәлгән болсиму, нурғуни нәччә қетимлиқ тарихий бузғунчилиқ җәрянида көйдүрүветилди, йоқитиветилди, йиртиветилди яки мусадирә қилинди. Әң әқәллийси, ислам динимизниң муқәддәс китаби «қуран кирими»ниң уйғур тилиға тәрҗимә қилинишини мисал қилип өтидиған болсақ, нурғун кишилиримиз пәқәт 1980 - йиллиридин кейин нәшрдин чиққан нусхисиниңла барлиқини билиду вә униңдин башқа тәрҗимә қилинған әмәс дәп қарайду. Әмәлийәттә ундақ әмәс, пәқәт 19 - әсирниң ичидила «қуран кирими» аз дегәндиму бәш қетим тәрҗимә қилинди, лекин һәммиси залимлар тәрипидин йоқ қиливетилди. Пәқәт 80 - йилларға кәлгәндила, сиясәттики азғинә юмшаш сәвәби билән, бу муқәддәс китабниң уйғурчә нусхиси кәң уйғур җамаити билән йүз көрүшәлиди. Буниңдин башқа китабларниң тәрҗимә нусхилириму мушуниңға охшаш ақивәткә дучар болғанлиқидин, биздә һазирғичә материял толуқлинип болмиди. Әмма бу қандақтур диний өлималарниң китаб тәрҗимә ишиға қилған қаршилиқи түпәйлидин әмәс, бәлки пүтүнләй сиясәтниң зиянкәшликигә учрап, ахирида бәзибир наинсаб, бир иман чала моллиларға дөңгәп қоюлди. Буму бизгә динни, диний затларни, пәзиләтлик алим - өлималиримизни сәт көрситип, улардин вә диндин нәпрәтлинишимизгә земин һазирлап беридиған сиясий қилтақтин башқа нәрсә әмәс. Йәнә бир муһим мәсилә, мана һазир һөкүмәт өзи тәрбийиләп йетиштүргән сиясий молличақларниң саниму күндин күнгә көпийип, китаб оқушқа еһтияҗи болмиған йеңи қошун пәйда болуватмақта. Әйни вақитта өлималарни яратмиғанлар бу йеңи қошунниң сиясий пәтивалириға немә дәйдикин?

Пикирләр (2)
Share

Исимсиз оқурмән

Сизниң дәлиллириңиз қени тәҗсир? 19-әсирдики 5 қетимлиқ тәрҗини кимләр қилған? кимләр йоқутувәткән? дәлил қени? бәк китап оқуйдуған болса сорйли, сиз һаятиңизда қанчә китап оқудуңуз? (мәктәптә оқуған дәрсликтин башқа). Китапларниң тарқилиш әһвали һәққидә абдуҗелил турандин сорап беқиң, шу җавап бәрсун.

Jun 13, 2012 02:41 PM

Исимсиз оқурмән

Сизниң дәлиллириңиз қени тәҗсир? 19-әсирдики 5 қетимлиқ тәрҗини кимләр қилған? кимләр йоқутувәткән? дәлил қени? бәк китап оқуйдуған болса сорйли, сиз һаятиңизда қанчә китап оқудуңуз? (мәктәптә оқуған дәрсликтин башқа). Китапларниң тарқилиш әһвали һәққидә абдуҗелил турандин сорап беқиң, шу җавап бәрсун.

Jun 13, 2012 02:40 PM

Толуқ бәт