Ömer baqi we cheklen'gen eserler

Essalamu'eleykum "Yoruq sahillar" sehipimiz arqiliq weten ishqida ottek yénip, changqap ketken qelbige su sépip kéliwatqan qedirlik dostlar, yaxshimu siler. Aldi bilen 18 - esirlerning axirida yashap ötken, Uyghur klassik edebiyatining muhim asaschiliridin biri, shundaqla dangliq newa'ishunas ömer baqi yerkendini tonushturup ötimiz. Andin radi'omizgha bir heweskar sha'irimiz teripidin ewetip bérilgen: "Bughday" namliq shé'irdin huzurlinisiler. Axirida, "Cheklen'gen eserler" sehipimiz boyiche, söyün'gül janishif xanim yazghan "Köz yéshida nemlen'gen zémin" namliq eserning dawamini anglaysiler.
Muxbirimiz jüme
2012-05-19
Élxet
Pikir
Share
Print


Ömer baqi



Batur teyyarlidi

Ömer baqi 18 - 19 - esirler arisida yashighan meshhuri edib.

U, Uyghur edebiyatida özining "Perhat - shérin", "Leyli - mejnun" qatarliq eserliri bilen tonushluq. Bu ikki parche dastanning esliy weqeliki "Xemse'i newa'iy"din élin'ghan bolup, 1792 - yili yeken hökümrani iwez beg namigha nesriy - nezmiy uslubida hékaye sheklige keltürülgen.

"Perhat - shérin" dastanida chin xaqanining oghli perhatning ajayip qehrimanliqliri we shérin bilen bolghan paji'elik muhebbet sergüzeshtisi bayan qilin'ghan. Nazuk we nepis sezgüge, ötkür ijadiy pikirge ige bolghan perhat kichikidin emgek we bilimge hewes baghlaydu. Öz söygüni shérinni izdep ermenistan'gha baridu. Yolda kishilerge chong apet yetküzgen diwe we ejdirhalarni öltüridu. Ermenistanda östeng chépiwatqan emgekchilerge yardem béridu.

Perhat bilen shérin otturisidiki yalqunluq muhebbet ré'al insaniy munasiwetler asasida wujudqa kélidu. Lékin, bu muhebbet yene ikki yashning teqdiri weten - xelqining teqdiri bilen chemberchas baghlan'ghan. Biraq, iran shahi zalim xisraw erministan'gha leshker tartip kélip, hiyle bilen perhatni halak qilidu. Shérinning ölümigimu sewebchi bolidu.

"Leyli - mejnun" dastanidimu bir - birini yaxshi körgen ikki yashning paji'elik teqdiri teswirlinidu. Dastanning asasiy qehrimani leyli bilen mejnunning paji'esi eng addiy insaniy hoquqni ayagh asti qilghan, qelbidiki muhebbetni sughuruwalmaqchi bolghan zulmetlik jem'iyetke qarshi isyankar shexsning paji'esidin ibaret.

Meyli perhat bilen shérin bolsun yaki leyli bilen mejnun bolsun, küreshchan kishilerning obrazidur. Ular eng muqeddes we aliyjanab xisletlerni özide ipadileydu. Öz meqsetlirige yétish yolida eng axirqi nepsige qeder düshmenlirige qarshi küresh qilidu. Emma, ular yashighan jem'iyette xisrawgha oxshashlar hakim bolghachqa, ular dawamliq bextsizlikke uchraydu. Özlirini oriwalghan muhitqa, zaman'gha, uning tüzümi we resim - adetlirige qarshi isyan kötüridu. Zulum we adaletsizlikni qaghap peryad qilidu, lékin axirida bu pakiz yüreklerning béshi zamanning qattiq tashlirigha urulup, paji'elik rewishte halak bolidu.

Aptor "Perhat - shérin" we "Leyli - mejnun" paji'esini teswirlesh arqiliq öz dewrining obyéktip mesililirini otturigha qoyush bilen, jinayetkar ijtima'iy tüzüm we fé'odalliq tertip - qa'idilerni keskin qarilaydu.

Eserler nesriy - nezm sheklide yézilghan. Bu klassik sherq edebiyatida köp qollinilidighan, bolupmu xelq dastanlirining asasiy ipadilesh shekli bolup, yazghuchining uningdin ünümlük paydilan'ghanliqi - aptorning xelq ijadiyetlirining shekli arqiliq öz eserlirini xelqqe yéqin we chüshinishlik qilish yolidiki izdinishliridin dalalet béridu. Bolupmu, uning sherq edebiyatida meshhur bolghan "Perhat - shérin", "Leyli - mejnun" témilirigha muraji'et qilishi buning ipadilinishidur.

Toluq bet