Wetinige qaytqan roh: merhum hüsen hesen ependining hayat bayani (3)

Muxbirimiz qutlan
2017-03-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.
Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.
RFA/Qutlan

1988-Yili 11-ayning 7-küni awstraliyening adélayd shehirige chüshtüm. Bu méning wetinimdin ayrilip, musapirettiki hayatimning bashlinishi boldi.

Men wetendin ayrilidighan yili ötkür ependining mundaq bir jümle sözini özidin anglighan: "Weten mushundaq turuwermeydu. Bu weten haman özining kélechikini izdep tapidu. Haman bir küni özining eslige qaytidu. Shuning üchün weten-xelqimizning silerdek yashlarning dunyaning jay-jaylirida bu dewani anglitip turushigha éhtiyaji bar."

Mana mushu bir jümle söz hélihem qulaq tüwimde jaranglap turmaqta. 1980-Yillardiki on yilliq hayat Uyghur ziyaliyliri we serxillirigha özimiz heqqide, weten we milletning kélechiki heqqide eng chongqur derijide oylinish pursiti bergen idi. Elwette, men we méning idiyemmu ene ashu oyghaq dewrning mehsuli idi.

Awstraliyege keldim. Kélipla bu yerde dölet puqralirining öz wetini aldidiki mejburiyiti we döletning öz puqralirigha temin etken heq-hoquqlirini öz közüm bilen kördüm, chüshendim. Hoquqsizliqning parlaq ötmüshi we milliy qediriyiti bolghan bizdek bir milletni yéqinqi yüz yil mabeynide qandaq bir échinishliq ehwalgha chüshürüp qoyghanliqini yenimu chongqur derijide hés qildim.

Men yash bolghachqa bu eldiki ewzel ijtima'iy parawanliqqa tayinip bikar yürüshni xalimidim. Awstraliyening qoy göshi mehsulatliri köpligen musulman ellirige éksport qilin'ghachqa, bu sahediki shirketlerning musulman xizmetchilerge éhtiyaji bar iken. Shunga bu pursetni gheniymet bilip, imtihan bérip kirdim. Uzaq ötmey xizmetke qobul qilinip, adélayd shehiridin 270 kilométir yiraqliqtiki qoy göshi éksport shirkitining qushxanisigha ishqa chüshtüm.

Qushxana intayin zamaniwi esliheler bilen yasalghan xelq'ara ölchemdiki orun idi. Men musulman ellirige éksport qilinidighan halal qoy göshi qushxanisida qoy boghuzlidim. Künde 3 ming qoyni boghuzlap, halal ikenlikige imza qoyup ötküzettim. Bu yerde shu ishligenche 4 yil bérilip ishlidim. Pulmu taptim. Kéyinche ma'ashi uningdinmu yuqiriraq shirketke yötkeldim.

Wetende galstuk taqap 10 yil ependichilik qilghan hüsen ependi emdilikte qoligha pichaq tutup, qoy boghuzlaydighan kespiy qassap bolup qalghan idi. 4 Yildin kéyin adélayd shehirige qaytip keldim.

Bu yerde payatlash kespini öginip paraxot yasash zawudining bir séxigha ishqa kirdim. Bu 1990-yillarning bashliri idi.

Shu yilliri sabiq sowétlar ittipaqining yimirilishidek tarixiy muqerrerlikning signalliri chélinishqa bashlidi. Sowét ittipaqi boyiche aldi bilen baltiq déngizi boyidiki éstoniye, latwiye we litwa qatarliq 3 dölet musteqilliq élan qildi. Andin bashqa ittipaqdash jumhuriyetlermu arqa-arqidin musteqilliq jakarlidi. Del shu peytlerde qelbimge sighmighan bir hayajan bilen weten'ge qayttim. Ghuljida bir mezgil turup, andin qorghas éghizi arqiliq özbékistan'gha bardim.

Halbuki, musteqilliq jakarlan'ghan bolsimu, lékin özbékistanda men tesewwur qilghandek bir xil hayajan yaki milliy iptixarliq keypiyatini hés qilalmidim. Tashkenttiki künlirimde teliyimge bir chong yighilish boldi. Yeni xarjidiki (chet'ellerdiki) özbék muhajirliri bilen özbékistan parlamént ezaliri qatnashqan bir chong söhbet yighini boldi. Se'udi erebistan, amérika, türkiye qatarliq döletlerdin kelgen 30 nechche özbék muhajiri bilen özbékistan parlaméntining yüzligen ezaliri yighin'gha qatnashti. Men yighinda söz qilghan hökümet kattiliri, parlamént ezaliri we özbék muhajirlirining sözliridin héchbir tutamgha chiqqudek yéngiliq hés qilalmidim. Se'udi erebistandin kelgen muhajirlar özlirige yer-jay bérilish toghriliq, amérikidin kelgen özbék muhajirliri soda-tijarette hemkarlishish heqqidiki tekliplirini otturigha qoydi. Men ariliqta yighin re'isige baghaqche chiqirip söz qilishni telep qildim. Ijazet bérildi.

Men sehnige chiqipla: "Siz, musteqil emessiz!" ‏ dep söz bashlidim. Hemme heyran bolup manga qarashti. Men sözümni dawamlashturdum‏ : "Birinchi, men bügün bu sorunda özlirini parlamént ezasi-députat dewatqan erbablarning sözliridin hörlük we musteqilliq tuyghusini körmidim. Raziqip kütken musteqilliq, yeni bir hör wetenning özige özi xoja bolushi bundaq keypiyatta bolmaydu. Ikkinchi, bu wetenning bir parchisi, yeni eng yéqin qoshnisi we qérindishi bolghan Uyghur xelqi musteqil bolmay turup, silerni heqiqiy musteqilliqqa érishti déyelmeymen. Chünki, yéqinqi yüz yillar mabeynide, yeni xitay 1884-yili wetinimizning namini 'shinjang' dep özgertkendin buyan, Uyghur xelqi öz köksini qalqan qilip hörlük üchün küresh qilip keldi. Mundaqche éytqanda, Uyghur xelqi xitayning ottura asiyagha bolghan tehditini tosup kéliwatidu. 'ghunijinning béshigha kelgen kün mozayning béshighimu kélidu' dégendek, egerde Uyghur xelqining öz erkinliki yolidiki küreshliri xitayni tutup turmisa, silerning halinglar bizningkidinmu better bolatti. Özbékistanda bügün ahalining aran 15 pirsenti rus turup, bu yerdiki parlamént ezaliri ependilerning 80 pirsentining xotunliri rus iken..."

Yighin riyasetchisi shu'an söz qilishimni cheklidi. Bu yighinda kerimofning özimu bar idi. Uning xotunimu rus bolghachqa, belkim gépim uningghimu yaqmighan bolushi éniq idi. Pestikiler chawak chélip méning dawamliq sözlishimni telep qilghan bolsimu, emma dawamliq sözleshke ruxset bermidi. Etisidin bashlap bu sözüm özbékistandiki radiyo, téléwiziye we gézitlerde bésilip muxbirlar bes-beste méni ziyaret qilishqa bashlidi. Öktichi partiyelerdin 'erk partiyesi' ning bashliqi muhemmed salih, 'milliy birlik partiyesi' ning bashliqi polat qadiri qatarliq kishiler méni izdep sözlishishke bashlidi. U chaghlarda téléwiziyeler téxi jumhuriyetler boyiche ayrilmighan waqitlar bolghachqa, bu sözümni qazaqistandikilermu, hetta qorghastikilermu anglaptu.

Shu teriqide özbékistanda 4 aydek sayahet we ilmiy ziyarette bolup, axiri qorghas arqiliq ghuljigha qayttim. Epsuski, qorghas éghizida xitay saqchiliri méni weten'ge kirgüzmidi.

(Dawami bar)

Toluq bet