Сорақтики «сән»

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2017-05-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Үрүмчи шәһәрлик 1-түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
Үрүмчи шәһәрлик 1-түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
RFA

Сақчиниң тунҗи издиши 1997-йили бейҗиңда оқуватқан чеғимда болған, у чағда сақчи муғәмбәр вә сипайә, мән садда вә түргүн идим.

Аридин 8 йил өтүп түркийәгә тәтқиқатқа меңиш алдида сирлиқ бир «чай» ичтим. Сөһбәттә гәнсу өлкилик бихәтәрлик тармақлиридин кәлгәнләр мени түркийәдики уйғурлар һәққидә мәлумат йәткүзүшкә аввал алдап, кейин қистиди. Тәһдит селинған тарихим шу чағда башланди. Шундин кейин издәш, сораш вә тәһдит селишлар көп болғач көнүпму қалдим. Сайәмдәк әгәшкән у хилдики «сөһбәт» вә «чай» ларда мән сорунға сийлиқ тәклип қилинғучи болғачқа һекайә сөзлигүчи, риясәтчи идим, иззәтлик меһман идим, «сиз, сили, өзлири» дейиләттим. 2013-Йили 19-авғусттики тутқун қилишта мән «мәһбус» қа, тәйяр җинайи һекайиниң сәнләнгән персонажиға, уйғур вәзийитини сиясийлаштурушниң қурбаниға айландим.

Қәшқәрдики тунҗи сорақта мәндин хелила кичик, баламдәк бир сақчи сорақни сәнләп башлиғанда җудунум тутуп өзүмни аран бесип олтурған идим. Қарисам, үрүмчидики тунҗи сорақта мәндин сәл чоң бир аялму сәнләп чүшти. Кейинки сорақларда баламдәк «шумтәкләр»ниң вә аялларниң сәнлишидин хорлуқ һес қилдим. Уйғурларда сәнлишиш адәттә йеқинлиқниң, амрақлиқниң, муһәббәтниң бәлгиси болсиму, сорақта түкүрүк чачритип сәнләштә кәмситиштин башқа мәнә йоқ иди.

Үрүмчидики сорақларда қәшқәр тәләппузида сөзләйдиған мухтәр әмәт даим мени сәнләп, тәһдит селип нәпритимни қозғайтти. Бир күни йәнә сәнләп еғзини бузди. Тақитим тошти, бундақ қийниғандин етипла әтсичу, дәп ойлап йүргән болғач бу аһанәтни сиңдүрәлмидим.

-Атидиған ишиң болсиму сәнләп һақарәт қилмай түзүк гәп қилмамсән? маңа бунчилик вәһшийлик қилғудәк сән билән шәхси адавитим йоқ. Мәндә сениң бу һәйвилириңдин қорқуп дәп ташлиғудәк җинайәтму йоқ. Һелиғу варқирап җарқирайдикәнсән, уруп өлтүрүвәтсәңму дәйдиғиним шу, мән гунаһсиз!- дедим чидимай. Мухтәр топтәк сәкрәп орнидин туруп кәтти.

Сорақхана икки тәрәпкә камера қоюлған бир өй болуп, ичидә төмүр решаткилиқ бир қәпәс, қәпәсниң ичидә қапқара йолвас орундуқ бар иди. Мәһбус сорақханиға елип кирилгәндин кейин қәпәскә қамилип йолвас орундуққа пут, қол вә боюндин бағлинатти. Шу һаләттики мәһбустинму қорқумду-қандақ, қәпәсниң ишикини мәһкәм етишәтти. Сорақчилар қәпәстин бирәр метир йирақта, алдиға бир ширә қоюп олтуратти.

Мухтәрниң әлпазидин шу тапта мени йәвәткиси бардәк иди. Әмма иккимизни айрип турған төмүр қәпәс уни дәмаллиққа мәқситигә йәткүзмиди. Тәлийимгә сорақханиға бири кирип уни чақирип чиқип кәтти. Мухтәрниң чиқип кетиш алдида «хәп җума!» дегини камерға қайтқинимда айдиңлашти.

Камерға қайтип киргинимдә «тамақ» совуп қапту. Алдимда тамақ дәп атимай болмайдиған бир қача суюқлуқ вә таштәк қатқан икки мома туратти. Қайнақ суға увақ муч селип етилгән бу суюқ тамақ гундипайниң тилида йесивиләк шорписи, мәһбусларниң тилида «азаб шорписи» дейиләтти. Қамаққа мәһкум болғандин бери алдимға кәлгән тамақни «бисмилла» дәп түгитип йейишкә көнгән идим. Шуңа маңа қалған бу таш мома вә азаб шорписини азабларни чандурмай олтуруп пак-пакизә түгәткән болдум.

Кәчлик нөвәтчиләрниң исми елан қилинғанда мухтәрниң «хәп җума!» дегининиң сири ечилди. Мени пүтүн бир кечә нөвәтчиликкә тизип қоюпту. Мәндин башқа һәммиси кона мәһбуслар болуп пәқәт мәнла кечичә алмашмай көзәтчилик қилидикәнмән. Нөвәтчилик дегини камердики мәһбусларниң иккидин болуп камерниң икки тәрипидә ухлимай көзәттә туруши иди. Камерниң ишики алдида турғучи баш нөвәтчи, һаҗәтхана алдида турғучи муавин нөвәтчи дейиләтти. Әтиси баш нөвәтчи кечилик әһвалдин доклат қилатти. Адәттә баш нөвәтчи хитай яки туңганлардин болатти. Баш нөвәтчи анчә мунчә олтуруп, китаб оқуп вақит өткүзсә болатти, әмма муавин һәр заман диққәттә туратти. Қамақта җапани муавин уйғур тартип доклатни хитайниң қилиши маңа уйғур сақчилар арисида тарқалған «уйғур сақчи гобавға яхши, хитай сақчи хуйбав (доклат) ға» дегән гәпни әслитәтти. Нөвәттә турғучи уйғур мүгдимәслики, диққәттә туруши, тамға йөләнмәслики, ухлаватқан мәһбусларниң болупму сиясий мәһбусларниң ухлаш һалити вә кәйпиятиға пәхәс болуши керәк иди.

Нөвәттә туруп мүгдәп қалған охшаймән. Мәйдәмгә тәккән қаттиқ бир пәшвадин өзүмни йәрдә көрдүм, уйқум ечилип қарисам саәт он икки йерим бопту. Көзүмни увилап қопуп баш назарәтчидин кәчүрүм соридим вә йүзүмни ююшқа иҗазәт алдим. Иккинчи пәшвадин сәнтүрүлүп бешим тамға тәгкәндә көзүмни ачсам саәтниң үч йерим болғанлиқини көргиним ғува есимдә. Әтиси доклатта мениң икки қетим мүгдәп қалғанлиқим елан қилинди. Буниң бәдилигә бир күн халаниң очиқини чоткилашқа буйрулдум. У күни бир сиясий мәһбустин башқа һәммиси өзи халиғанчә һаҗәт қилишти. Һаҗәткә бири берип болғучә мән дасқа су елип тәйяр болаттим вә тәрәтни су төкүп маңдурғандин кейин чотка билән очақни тазилайттим. Сорақ вә нөвәтчиликтә узун уйқусиз қалғач мән йәргә дәссәп маңдимму я йәр мени дәссәп маңдиму билмәйттим. Уйқум шундақ татлиқ келәттики, өрә турсамму мүгдәп қелип таяқ йәйттим, әмма шунчә пәшва тәстәкләрму уйқумни бирәр саәт қачуруп болалмайтти. Маңа таяқ йейиш вә очақ чоткилаштин бәкрәк еғир кәлгини тәрәт қилиштин бурун буйруқ қилидиған вә қилип болуп бешимда девәйләп назарәт қилидиған оғри, қатил, алдамчиларниң һәйвә қилишлири, мазақ қилишлири вә тепип дүшкәлләшлири иди.

Сорақчиларниң сәнлишигә, сәтлишигә аран чидап унтуғандәк болуп турсам тәптиштин кәлгәнләрниң сәнлишигә дуч кәлдим. Уларниң ичидә алий мәктәптә оқуған бир қиз сәнләштә қийнилип туратти, униң һесдашлиқи көзлиридики муң вә һәрикитидики қолашмаслиқтин мәлум иди. Қариғанда залимлиқ вәзиписини ақ қарини пәрқ әткәнләр таза қамлаштуралмиса керәк. Қизниң сийлиқ муамилисидин ғәйрәтлинип, «силәрниң өзүңлар тонумайдиған, чоп-чоң адәмләрни сәнләш вәзипәңлар барму? җуңгониң қанунида уйғур мәһбусларни сәнләп, сәтләп атаңлар дегән мадда барму? бу уйғурчә сорақ хатирәңлар бир шәкил, һаман ишлитилмәй әхләт болиду, чүнки кесимдә хәнзучә тәрҗимисини һесаб қилиду. Мени уйғурчә сәнләп өзүңларниң уйғурға өч, дөләткә садиқ икәнликиңларни испатлап болалмайсиләр. Хәнзучидики ‹ни' дегән алмашниң һеч қандақ ашурма яки чүшүрмә мәниси йоқ болғачқа маңа уйғурчә һәр қанчә сәнләп, сәтләп дәп варқирисаңларму хәнзучә тәрҗимидә ипадиләнмәйду, шуңа башлиқиңларниң алдида мени кәмситип дөләткә садақәт билдүргиниңларму испатланмайду. Қанунда ‹уйғурни сәтләп сән дәңлар,' дегән мадда болмиғандикин, мени уйғурчә сәнлимәй хәнзучә ‹ни' ла дәңлар!» дегиним есимдә.

Толуқ бәт