Soraqtiki "Sen"

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2017-05-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchi sheherlik 1-türme. 2014-Yili 24-séntebir, ürümchi.
Ürümchi sheherlik 1-türme. 2014-Yili 24-séntebir, ürümchi.
RFA

Saqchining tunji izdishi 1997-yili béyjingda oquwatqan chéghimda bolghan, u chaghda saqchi mughember we sipaye, men sadda we türgün idim.

Aridin 8 yil ötüp türkiyege tetqiqatqa méngish aldida sirliq bir "Chay" ichtim. Söhbette gensu ölkilik bixeterlik tarmaqliridin kelgenler méni türkiyediki Uyghurlar heqqide melumat yetküzüshke awwal aldap, kéyin qistidi. Tehdit sélin'ghan tarixim shu chaghda bashlandi. Shundin kéyin izdesh, sorash we tehdit sélishlar köp bolghach könüpmu qaldim. Sayemdek egeshken u xildiki "Söhbet" we "Chay" larda men sorun'gha siyliq teklip qilin'ghuchi bolghachqa hékaye sözligüchi, riyasetchi idim, izzetlik méhman idim, "Siz, sili, özliri" déyilettim. 2013-Yili 19-awghusttiki tutqun qilishta men "Mehbus" qa, teyyar jinayi hékayining senlen'gen pérsonazhigha, Uyghur weziyitini siyasiylashturushning qurbanigha aylandim.

Qeshqerdiki tunji soraqta mendin xélila kichik, balamdek bir saqchi soraqni senlep bashlighanda judunum tutup özümni aran bésip olturghan idim. Qarisam, ürümchidiki tunji soraqta mendin sel chong bir ayalmu senlep chüshti. Kéyinki soraqlarda balamdek "Shumtekler"ning we ayallarning senlishidin xorluq hés qildim. Uyghurlarda senlishish adette yéqinliqning, amraqliqning, muhebbetning belgisi bolsimu, soraqta tükürük chachritip senleshte kemsitishtin bashqa mene yoq idi.

Ürümchidiki soraqlarda qeshqer teleppuzida sözleydighan muxter emet da'im méni senlep, tehdit sélip nepritimni qozghaytti. Bir küni yene senlep éghzini buzdi. Taqitim toshti, bundaq qiynighandin étipla etsichu, dep oylap yürgen bolghach bu ahanetni singdürelmidim.

-Atidighan ishing bolsimu senlep haqaret qilmay tüzük gep qilmamsen? manga bunchilik wehshiylik qilghudek sen bilen shexsi adawitim yoq. Mende séning bu heywiliringdin qorqup dep tashlighudek jinayetmu yoq. Hélighu warqirap jarqiraydikensen, urup öltürüwetsengmu deydighinim shu, men gunahsiz!- dédim chidimay. Muxter toptek sekrep ornidin turup ketti.

Soraqxana ikki terepke kaméra qoyulghan bir öy bolup, ichide tömür réshatkiliq bir qepes, qepesning ichide qapqara yolwas orunduq bar idi. Mehbus soraqxanigha élip kirilgendin kéyin qepeske qamilip yolwas orunduqqa put, qol we boyundin baghlinatti. Shu halettiki mehbustinmu qorqumdu-qandaq, qepesning ishikini mehkem étishetti. Soraqchilar qepestin birer métir yiraqta, aldigha bir shire qoyup olturatti.

Muxterning elpazidin shu tapta méni yewetkisi bardek idi. Emma ikkimizni ayrip turghan tömür qepes uni demalliqqa meqsitige yetküzmidi. Teliyimge soraqxanigha biri kirip uni chaqirip chiqip ketti. Muxterning chiqip kétish aldida "Xep juma!" dégini kamérgha qaytqinimda aydinglashti.

Kamérgha qaytip kirginimde "Tamaq" sowup qaptu. Aldimda tamaq dep atimay bolmaydighan bir qacha suyuqluq we tashtek qatqan ikki moma turatti. Qaynaq sugha uwaq much sélip étilgen bu suyuq tamaq gundipayning tilida yésiwilek shorpisi, mehbuslarning tilida "Azab shorpisi" déyiletti. Qamaqqa mehkum bolghandin béri aldimgha kelgen tamaqni "Bismilla" dep tügitip yéyishke kön'gen idim. Shunga manga qalghan bu tash moma we azab shorpisini azablarni chandurmay olturup pak-pakize tügetken boldum.

Kechlik nöwetchilerning ismi élan qilin'ghanda muxterning "Xep juma!" déginining siri échildi. Méni pütün bir kéche nöwetchilikke tizip qoyuptu. Mendin bashqa hemmisi kona mehbuslar bolup peqet menla kéchiche almashmay közetchilik qilidikenmen. Nöwetchilik dégini kamérdiki mehbuslarning ikkidin bolup kamérning ikki teripide uxlimay közette turushi idi. Kamérning ishiki aldida turghuchi bash nöwetchi, hajetxana aldida turghuchi mu'awin nöwetchi déyiletti. Etisi bash nöwetchi kéchilik ehwaldin doklat qilatti. Adette bash nöwetchi xitay yaki tungganlardin bolatti. Bash nöwetchi anche munche olturup, kitab oqup waqit ötküzse bolatti, emma mu'awin her zaman diqqette turatti. Qamaqta japani mu'awin Uyghur tartip doklatni xitayning qilishi manga Uyghur saqchilar arisida tarqalghan "Uyghur saqchi gobawgha yaxshi, xitay saqchi xuybaw (doklat) gha" dégen gepni eslitetti. Nöwette turghuchi Uyghur mügdimesliki, diqqette turushi, tamgha yölenmesliki, uxlawatqan mehbuslarning bolupmu siyasiy mehbuslarning uxlash haliti we keypiyatigha pexes bolushi kérek idi.

Nöwette turup mügdep qalghan oxshaymen. Meydemge tekken qattiq bir peshwadin özümni yerde kördüm, uyqum échilip qarisam sa'et on ikki yérim boptu. Közümni uwilap qopup bash nazaretchidin kechürüm soridim we yüzümni yuyushqa ijazet aldim. Ikkinchi peshwadin sentürülüp béshim tamgha tegkende közümni achsam sa'etning üch yérim bolghanliqini körginim ghuwa ésimde. Etisi doklatta méning ikki qétim mügdep qalghanliqim élan qilindi. Buning bedilige bir kün xalaning ochiqini chotkilashqa buyruldum. U küni bir siyasiy mehbustin bashqa hemmisi özi xalighanche hajet qilishti. Hajetke biri bérip bolghuche men dasqa su élip teyyar bolattim we teretni su töküp mangdurghandin kéyin chotka bilen ochaqni tazilayttim. Soraq we nöwetchilikte uzun uyqusiz qalghach men yerge dessep mangdimmu ya yer méni dessep mangdimu bilmeyttim. Uyqum shundaq tatliq kélettiki, öre tursammu mügdep qélip tayaq yeyttim, emma shunche peshwa testeklermu uyqumni birer sa'et qachurup bolalmaytti. Manga tayaq yéyish we ochaq chotkilashtin bekrek éghir kelgini teret qilishtin burun buyruq qilidighan we qilip bolup béshimda déweylep nazaret qilidighan oghri, qatil, aldamchilarning heywe qilishliri, mazaq qilishliri we tépip düshkelleshliri idi.

Soraqchilarning senlishige, setlishige aran chidap untughandek bolup tursam teptishtin kelgenlerning senlishige duch keldim. Ularning ichide aliy mektepte oqughan bir qiz senleshte qiynilip turatti, uning hésdashliqi közliridiki mung we herikitidiki qolashmasliqtin melum idi. Qarighanda zalimliq wezipisini aq qarini perq etkenler taza qamlashturalmisa kérek. Qizning siyliq mu'amilisidin gheyretlinip, "Silerning özünglar tonumaydighan, chop-chong ademlerni senlesh wezipenglar barmu? junggoning qanunida Uyghur mehbuslarni senlep, setlep atanglar dégen madda barmu? bu Uyghurche soraq xatirenglar bir shekil, haman ishlitilmey exlet bolidu, chünki késimde xenzuche terjimisini hésab qilidu. Méni Uyghurche senlep özünglarning Uyghurgha öch, döletke sadiq ikenlikinglarni ispatlap bolalmaysiler. Xenzuchidiki 'ni' dégen almashning héch qandaq ashurma yaki chüshürme menisi yoq bolghachqa manga Uyghurche her qanche senlep, setlep dep warqirisanglarmu xenzuche terjimide ipadilenmeydu, shunga bashliqinglarning aldida méni kemsitip döletke sadaqet bildürgininglarmu ispatlanmaydu. Qanunda 'Uyghurni setlep sen denglar,' dégen madda bolmighandikin, méni Uyghurche senlimey xenzuche 'ni' la denglar!" déginim ésimde.

Toluq bet