Камердики әмәлдарлар

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2017-06-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур академик илһам тохти өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилиништин бурун 8 ай тутуп турулған түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
Уйғур академик илһам тохти өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилиништин бурун 8 ай тутуп турулған түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
RFA

Адәттә камерда бир башлиқ, бир муавин, бир катип, бир сорақчи, икки ашпәз болатти. Булар әмәлдарлар қатлимиға мәнсуп болуп, тамақ тарқитиштин һаҗәт қилишқичә барлиқ паалийәт шуларниң башқурушида болатти. Бу әмәлдарлиқ пирамидасиниң чоққисида камер башлиқи, улида уйғур сиясий мәһбуслар туратти. Камер башлиқи кәч вә әтигәндә сан алатти. Тазилиқ, кечилик нөвәтчилик вә күндилик мәшғулатқа назарәтчилик қилатти. Күндилик мәшғулат дегәндә әтигән саәт 6:30 нашта қилип болуп мәһбуслуқ мәшиқи қилиш, саәт 8 дин башлап 12 гичә вә чүштин кейин саәт 2 дин 5 кечә диққәттә қетип олтуруштин ибарәт иди. Саәт бәштин кейин ихтияри паалийәт вақти болуп онда чирағ өчүрүлгүчә мәркизий телевизийиниң бирла қанилида тәшвиқий программилар көрситиләтти. Исми ихтияри паалийәт болған билән кимниң қайси орунда қандақ паалийәт қилишиға қаидә бекитилгән иди. Камердики ишларниң һәммисидә бир қаидә бар болуп һәр бир мәһбус, һәр минутта бир қаидиниң вә бир кишиниң башқурушида вә камер башлиқиниң назаритидә болатти. Нәпәслиниш вә хиял сүрүштин башқа һәммә ишта биридин рухсәт елиниши керәк иди. Һәтта һаҗәт үчүн ишлитидиған тазилиқ қәғәзниму мәхсус бир киши башқуратти.

Юқири қатламға мәнсуп әмәлдарлар кечилик нөвәтчилик, күндилик тазилиқ, һәптилик чоң тазилиқ қатарлиқ ишларға йеқин йолимайтти. Һаҗәтханидин йирақ, ишиккә йеқин, камерға шамал киридиған йәрдә ухлайтти вә тамақлинатти. Камер башлиқи ишикниң йенидики орунда халиса олтуруп халиса ятатти, бәзидә уни буни башқурған болуп ич пушуқи қилатти. Униң муавини мәһбусларни һәр хил васитиләрни қоллинип ғоҗисиға егилдүрәтти. Катип үчинчи қол башлиқ болуп камерға киргән-чиққан мәһбусларни хатириләш, күндүзлүк вә кечилик нөвәтчилик әһвалидин доклат йезиш, кадирлар тамиқи дейилидиған пуллуқ алаһидә тамақни буйрутуш қатарлиқларға мәсул иди. Ашпәз қача ююшқа, тамақ тәқсимләшкә, йемәклик башқурушқа игә иди. Камер башлиқиниң йүзини, путини юйидиған су, дас, лөңгиләрниму ашпәз тәйяр қилатти. Булар башқа мәһбусларниң пулиға кадир тамиқи буйрутуп йәйтти. Камерда қилидиған иши көп, әмма һәқ билән наһәқниң арисида сиқилиштин башқа «пайда» көрмәйдиған әмәл тәрҗиманлиқ иди. Тартидиған хорлуқидин бөләк һеч бир ховлуқи болмиған тәрҗиманниң камерда пәқәт һоқуқи йоқ иди. Әпсуски, 15 айлиқ қамақ һаятимда уйғур мәһбусларниң көзигә сәт көрүнүп изчил тәрҗиманлиққа зорландим.

Әмәлдар җиқ, қаидиләр көп вә зил болғачқа хилаплиқ қилидиған мәһбус чиқипла туратти. Болупму йеңи киргән уйғур мәһбуслар көпрәк хаталаштурулуп таяққа бесилатти. Шуңа кишиниң нервисини талдуруп, йүрикини сиқидиғини қачан бир ишни хата қилип бирәридин таяқ йәп қелиштин әнсирәш болатти. Чүшәнмәйдиғиним, қамаққа тола кирип қитланма болуп кәткән бу җинайәтчиләрниң башқиларни бикардин бозәк қилишқа вә уларниң таяқ йәп толғиниши вә чидимай чирқирашлирини аңлашқа хумарлиқи иди. Улар адәттә камер башлиқидин «ур» дегән зуван чиқишини күтүпла туратти вә башқиларни уруп пухадин чиқишатти. Қамақта ур-ур болған чағларда сақчилар сориған болуп кирәтти. Мән бундақ чағларда әң көп таяқ йәйдиған бичарә уйғур балиларға тәрҗиманлиқ қилишқа мәҗбур болаттим. Камерда таяққа бесилған уйғурға йүклинидиған төһмәт тәйяр иди. Адәттә төһмәт қилишниңму һаҗити йоқ болуп, әң аддийси «уйғурчә гәп қилди» десиму таяққа лайиқ дәп қарилатти. Тәрҗимидә һәқни һәқ десәмму, демисәмму гундипай һаман уйғур мәһбусни җазалайтти. Униң үстигә һәқни сөзлисәм камер башлиқи сақчи чиқип кәткәндә мени таяққа басатти. Тәрҗиманлиқ мени виҗданға хилап сөзлитип, йүрикимни икки ташниң арисида қисатти, қилмай дәй десәм мәһбусниң «яқ» дегән җаваби қобул қилинмайтти.

2013-Йили авғустниң ахирқи бир күни камерға бир уйғур сиясий мәһбус қамалди. Тәрҗиманлиқ қилиш җәрянида униң тайландқа үч миң доллар пул салғанлиқи сәвәблик тутулғанлиқи айдиңлашти. Қаримутуқ вә оруқ кәлгән бу бала бир йеридә кесәл бардәк аҗиз көрүнәтти. Ейтишичә, у бир қанчә йилдин бери ичкиридә навайлиқ қилар икәндуқ. Сиясий мәһбус дегәнни аңлап камер башлиқи сорақни өзи қилмақчи болди. Келипла мәһбустин «бәшинчи июл» вәқәси болғанда қәйәрдиликини сориди. Униң еғзидин чиққан «дөңкөврүктә, үрүмчидә!» дегән сөзни тәрҗимә қилип турсам «ур» дегән аваз аңланди. Бирдәмдә мушт-пәшвалар йеғип мәһбусниң еғзи бурнидин қан келип түгүлүпла қалди.

Гундипай ишикниң алдиға келишигә уруватқан мәһбуслар худди кунупкиси бесилған машина адәмдәк сәпкә тизилип турди. Камер башлиқи сақчиға «намаз оқуди! шуңа җазалидуқ» дәп тәйяр төһмәт билән доклат қилди. Гундипай маңа қарап «раст намаз оқудиму? сән немишқа қамақхана қаидисини уйғурчә чүшәндүрмигән» дәп хитайчә варқириди. Қамақхана қаидисидә намазға аит һеч қандақ бәлгилимә йоқ, әксичә «чәтәллик вә аз санлиқ милләтләрдин болған қамалғучиларниң өрп-адитигә һөрмәт қилиниду» дәп уйғурчә вә хитайчә йезилған иди. «Намаз оқумаслиқ» дегән мадда қолда йезилған қаидидә бар иди. Мән сақчиға қаидиниң уйғурчә чүшәндүрүлгәнликини ейттим. Сақчи киргәнчә кирип, уйғурниң қолиға ишкәл, путиға кишән селип, кишәнни ишкәлгә четип қоюп чиқип кәтти.

Кәчлик тамақ вақтида мәһбус бала (исмини вә юртини унтуп қаптимән) «азаб шорписи» вә «таш мома» ға қарап олтуруп кәтти. Йегүси кәлмигән болушиму, пут қоли бағланған болғач қандақ йейишни билмәйватқан болушиму мумкин иди. Гундипай биринчи күни мәһбусниң кәйпиятиға бәк диққәт қилатти. Камердин кимниң тамақ йемигәнлики байқалса немә үчүнлүки хиялида йоқ «ачлиқ елан қилдиң» дәп җазалайтти. Қамақхана темиға йезилған қаидидә «ачлиқ елан қилмаслиқ» дегән мадда бар иди. Миң тәстә камер башлиқидин иҗазәт сорап тамақ йегүзүш үчүн униң алдиға кәлдим. Аввал тамақ йемәсликниң хәтирини чүшәндүрдүм, андин еғзиға сәтлишип кәткән пиластик қачини тәңлидим. У бешини көтүрүп маңа алийип бирни қарап қоюп, «һәй мунапиқ! абиям сақчиға немә дедиң, капирлар наһәқ уруп кетиватса тәтүр қарап турисән, уни аз дәп мени сақчиға чеқиштуруп бағлитип қоямсән! ләнәт сәндәк мусулман болғучә! техи алдиңға кәлгән һарам бир нәрсини бисмилла дәп йәп кетипсән, түфи!» дәп кәйнини қиливалди. Худди бая гундипайға немә дейишимни билмәй мәңдәп қалғандәк бу балиғиму зуван сүрмәй турупла қалдим вә иттик әтрапқа қаридим. Худаға шүкри, биздин башқиларниң һәммиси телевизорға қарап олтурған болғачқа халаниң алдида болуватқан бу «ички тоқунуш» тин бихәвәр қалди. Әгәр билипла қалса пут қоли бағлинип түгүлүп тәйяр болған бу инимиз башқиларниң азабидин хушаллиқ тапидиған қағдалма мәһбусларниң алдида путбол болуп ойнилип кетәтти.

Гәп қилмай униң алдидин қопуп кәттим. Ғәзәптин қолум титрәп қачидики «азаб шорписи» ни мәйдәмгә төкүвалдим. Бичарә сәл бурун мениң сақчиға дегән хитайчә гепимни мунапиқлиқ, дәп чүшинип қапту. Мениң камер башлиқиға немигә ялвуруп, өзини немидин қоғдап қалмақчи икәнликимни билмәпту. Шундақ, у билмәйтти. Бирәр саәт илгири немә үчүн бикардин таяққа қалғини вә немә үчүн мениң арилашмай тәтүр қаривалғинимму униңға қараңғу иди. Пешанисигә ноқуп туруп һәммини чүшәндүргәнму болаттим, әмма камерда иҗазәтсиз уйғурчә гәп қилишқа болмайтти.

Толуқ бәт